Niewidzialne Colloquium 1: Świadomość – próba definicji

Collegium Invisibile ma przyjemność zaprosić na cykl „Niewidzialnych Kolokwiów”, czyli paneli dyskusyjnych skupiających się wokół tematyki świadomości. W pięciu spotkaniach wezmą udział wybitni eksperci i ekspertki w swoich dziedzinach, którzy przybliżą nam wieloaspektowość tego pojęcia w ujęciu takich dyscyplin jak filozofia, psychologia, kognitywistyka, kulturoznawstwo, historia sztuki.

Kolokwia będą prowadzone w formie streamingu na żywo na platformie Facebook, a każde spotkanie poprzedzi możliwość zadania pytań. Aby uzyskać dostęp do artykułów stanowiących punkt wyjściowy do dyskusji, zapraszamy do rejestracji zainteresowania pod tym linkiem.

Organizowany w ramach działalności stowarzyszenia Collegium Invisibile cykl debat „Colloquia Invisibilia”, w tym roku poświęcony pojęciu „świadomości”, rozpoczyna się w najbliższy czwartek (29.04) o godz. 18. Jego celem jest przedstawienie podstawowych problemów badawczych związanych z tytułową kategorią (tytuł pierwszego „Kolokwium”: Świadomość – próba definicji).

W ramach pierwszego spotkania postaramy się zdefiniować pojęcie „świadomości”. Porównane zostaną sensy i definicje terminu z perspektywy filozoficznej i neuronaukowej. Przejdziemy od Johna Locke’a, który w Rozważaniach dotyczących rozumu ludzkiego opisywał „świadomość” (consciousness) jako „postrzeganie przez człowieka tego, co odbywa się w jego umyśle (2.27.§19)”, do XX wieku, gdy świadomość stała się przedmiotem badań w obszarze neuronauki poznawczej. Porównanie definicji świadomości wykorzystywanej w praktyce klinicznej i badawczej do tej, którą posługuje się humanistyka, pozwoli lepiej zrozumieć wieloznaczność tego pojęcia i zadać pytanie: czy dysponujemy odpowiednią wiedzą i narzędziami, aby móc obiektywnie definiować świadomość?

Nad tymi kwestiami zastanowią się dr Michał Wierzchoń, prof. Marek Prokopski oraz Dr Marek Binder. Zapraszamy do zapoznania się ze stanowiskami naszych ekspertów, dostępnymi poniżej. 

Stanowiska ekspertów
  • dr Michał Wierzchoń

    Badacze nie są zgodni co do teoretycznych podstaw świadomości, jej definicji, a także metod jej pomiaru. Większość teorii świadomości zakłada jednak, że jest ona związana z udostępnieniem informacji, czyli treścią świadomości (np. dzięki uwadze, kontroli, metapoznaniu), wskazując, że uświadomienie nie tylko udostępnia pewne dane, ale też uzupełnia doświadczenie o dodatkowe informacje, którymi dysponuje system poznawczy (np. o wyniki procesu decyzyjnego, reakcję motoryczną czy informację z rytmu serca). Prace grupy badawczej Prof. Wierzchonia wpisują się w dynamicznie rozwijane obecnie ujęcie predykcyjne świadomości (np. Hohwy) i modele łączące percepcje z informacjami interoceptywnymi. Unikalny jest zakres badań grupy – ich rezultaty wykazują uniwersalność postulowanego mechanizmu dla różnych treści świadomości: percepcji, interocepcji, pamięci, w tym wzrokowej pamięci roboczej. Prof. Wierzchoń integruje wyniki prowadzonych przez jego zespół badań behawioralnych, jakościowych i neurobiologicznych (EEG, EKG, a ostatnio również TMS) i poddaje je analizie teoretycznej i filozoficznej w tekstach poświęconych stopniowalności świadomości, roli uwagi w uświadomieniu treści doświadczenia, plastyczności neuronalnej i strukturze świadomości. Wstępny model teoretyczny mieszczący się w nurcie modeli hierarchicznych zaproponowany w jego książce habilitacyjnej (2013) został rozwinięty w kilkunastu późniejszych publikacjach.

     

    dr hab. Michał Wierzchoń (ur. 1979) – psycholog poznawczy, kognitywista, profesor nadzwyczajny w Instytucie Psychologii UJ, lider zespołu badawczego Laboratorium Badań Świadomości (Consciousness Lab, www.c-lab.pl), Dyrektor Centrum Badań Mózgu UJ, Prodziekan Wydziału Filozoficznego UJ ds. naukowych, kierownik Międzynarodowych Studiów Doktoranckich z Zakresu Neuronauki Poznawczej CogNeS.  Jego zainteresowania badawcze obejmują tematykę świadomości w ujęciu poznawczym; prowadzi badania dotyczące świadomej percepcji, pamięci i samoświadomości; stosuje różnorodne metody pomiaru świadomości, łącząc metodologię badań behawioralnych, neurobiologicznych, jakościowych i symulacji komputerowych. Opublikował dwie monografie. Był również współautorem lub współredaktorem kliku książek i kilkudziesięciu publikacji publikowanych w obiegu międzynarodowym.

  • dr Marek Prokopski

    Chociaż świadomość jest dzisiaj przedmiotem badań naukowych, to metodologiczne i teoretyczne podstawy tych badań mogą budzić wątpliwości. Problematyczne jest częste pomijanie pierwszoosobowego aspektu świadomości czy brak odpowiedniej pierwszoosobowej metodologii, ale przede wszystkim kłopotliwy wydaje się brak konsensusu odnośnie do definicji badanego zjawiska. Badania w obszarze neuronauk i nauk medycznych zazwyczaj definiują świadomość w kategoriach przytomności, natomiast filozofowie często twierdzą, że to jakościowy charakter doświadczenia lub intencjonalność są najważniejszymi wyznacznikami świadomości. Czy możliwa jest jedna definicja świadomości? A może świadomość nie jest jednym zjawiskiem tylko zbiorem różnych zjawisk, które mylnie utożsamiamy. Specyfika wspomnianych problemów wskazuje na to, że znajdujemy się na wczesnonaukowym etapie badań nad świadomością, którego głównym zadaniem jest precyzyjne zdefiniowanie tego zjawiska oraz określenie ram teoretycznych i metodologicznych dla mającej w przyszłości powstać nauki o świadomości.

     

    dr Marek Pokropski – adiunkt na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się fenomenologią, filozofią umysłu i filozofią nauk kognitywnych.

  • dr Marek Binder

    Termin „świadomość” ma wiele znaczeń, ale mnie jako naukowca pracującego w dziedzinie neuronauki poznawczej (cognitive neuroscience) interesuje przede wszystkim rozumienie „świadomości” jako pojęcia odnoszącego się do pracy mózgu. W tym kontekście świadomość można zdefiniować jako zdolność układu nerwowego do wytwarzania przeżyć subiektywnych. Jest to najbardziej ogólna definicja świadomości, kładąca nacisk na jej – jak to się określa – aspekt fenomenalny. Wskazuje ona jednocześnie na tak zwany „trudny” problem świadomości – pytanie o to, w jaki sposób z tego, co obiektywne może wyłonić się to, co subiektywne.

    Pozostając w obrębie neurobiologii nie możemy jednak pominąć pytania o wartość adaptacyjną świadomości. W takim przypadku ujmujemy świadomość jako wiązkę funkcji mózgu, które dają ich posiadaczom przewagę adaptacyjną zdolną do utrwalenia się w genomie. Wydaje mi się, że funkcje neurokognitywne powiązane ze świadomością odgrywają kluczową rolę w radzeniu sobie z podstawowym wyzwaniem, przed którym stoją wszystkie organizmy żywe funkcjonujące w nieznanym środowisku: skutecznym radzeniem sobie z nowością, albo minimalizacją zaskoczenia (jak to jest definiowane w predykcyjnych teoriach percepcji).

    Świadomość ma również swój bardziej „namacalny” wymiar. Może znikać lub pojawiać się przy uszkodzeniach mózgu, albo naturalnych fluktuacjach związanych z cyklem sen-czuwanie. Tym aspektem zajmuję się  w swojej pracy badawczej, w której próbuję uzyskać wgląd w mechanizmy neuronalne odpowiedzialne za utratę i przywrócenie świadomości w zdrowym i uszkodzonym ludzkim mózgu. Problematyka badawcza, którą się zajmuje wskazuje więc na kolejne pytanie dotyczące świadomości: jak wykryć świadomość w mózgu? Czy można za pomocą dostępnych narzędzi pomiarowych zidentyfikować proces mózgowy generujący przeżycia świadome?

     

    dr hab. Marek Binder – profesor uczelniany zatrudniony w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, współzałożyciel Consciousness Laboratory. Głównym przedmiotem moich zainteresowań jest mózgowe podłoże świadomości. Zajmuję się przede wszystkim zagadnieniem mechanizmów neuronalnych zaburzeń świadomości u pacjentów po ciężkich urazach mózgu, oraz mechanizmów utraty i przywrócenia świadomości we śnie i znieczuleniu ogólnym. Prowadzone przeze mnie badania wykorzystują badanie reakcji słuchowych za pomocą EEG w różnych stanach pobudzenia. 

Zobacz też: Wydarzenie na Facebooku

Tematy kolejnych spotkań w ramach cyklu

Świadomość inna niż ludzka (13.05., 18:00)
Eksperci: dr Piotr Migdał (fizyk kwantowy, badacz niezależny) dr Tomasz Odrzygóźdź (matematyk, UW) dr Marcin Ziemniak (biolog strukturalny, UW); organizacja i moderacja: Michał Wójcik i Aleksandra Bartosik.

 

Zmienność świadomości (17.06., 18.00)
Eksperci: Prof. Andrzej Kapusta (UCMS w Lublinie), Prof. Agnieszka Taborska (Rhode Island School of Design), prof. Magdalena Siwiec (Uniwersytet Jagielloński); organizacja: Kinga Szczepaniak, Paulina Gurgul, Marcin Morawski.

 

Świadomość ciała (30.09., 19:00)
Eksperci: dr Kamil Kopania (Uniwersytet Warszawski), dr Marta Stańczyk (Uniwersytet Jagielloński), prof. Maria Poprzecka (Uniwersytet Warszawski); organizacja: Maria Nowakowska, Kacper Kolęda, Aleksander Musiał.

 

Świadomość badawcza (7.10., 18:00)
Eksperci: prof. Ewa Domańska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), prof. Elżbieta Jung (Uniwersytet Łódzki), prof. Dariusz Jemielniak (Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie); organizacja: Jan Skarbek-Kazanecki

0